روش تدریس مونته سوری چیست؟ اصول، مزایا و نحوه اجرا در کلاس آنلاین

روش تدریس مونته سوری چیست؟

روش مونته سوری یک رویکرد آموزشی کودک محور است که بیش از یک قرن پیش توسط ماریا مونته سوری، پزشک و مربی ایتالیایی، شکل گرفت.

در این روش، کودک یک یادگیرنده فعال در نظر گرفته می شود و در روند کلاس مشارکت دارد. محیط آموزشی به شکلی طراحی می شود که کودک بتواند با آزادی مشخص، فعالیت مناسب خود را انتخاب کند، با ابزارهای آموزشی کار کند و متناسب با مرحله رشد خود پیشرفت کند.

از مهمترین ویژگی های روش مونته سوری می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• یادگیری فعال و عملی
• افزایش استقلال کودک
• انتخاب فعالیت در یک چارچوب مشخص
• محیط آماده شده برای یادگیری
• نقش راهنما و ناظر برای معلم
• استفاده از فعالیت ها و مواد آموزشی هدفمند
• فرصت کافی برای تمرکز و کار مستقل
• مشاهده و پیگیری روند رشد کودک
• استفاده از گروه های سنی ترکیبی در بسیاری از محیط های مونته سوری

نکته: هر کلاسی که در آن به کودک حق انتخاب داده شود، لزوما یک کلاس مونته سوری نیست. مونته سوری یک مجموعه به‌هم پیوسته از اصول، محیط، مواد آموزشی، نقش معلم و شیوه تعامل با کودک است

اصول روش تدریس مونته سوری

برای درک بهتر این روش، بهتر است به جای حفظ کردن یک تعریف، با اصول اصلی آن آشنا شویم.

1. قرار گیری کودک در مرکز فرآیند یادگیری

در بسیاری از روش های آموزشی سنتی، معلم برنامه مشخصی دارد و همه دانش آموزان معمولا با ترتیب و سرعت مشابهی پیش می روند.

در روش مونته سوری، نیازها، علایق و مرحله رشد هر کودک اهمیت زیادی دارد.

البته این موضوع به معنی بی برنامگی نیست. فعالیت ها و محیط از قبل با دقت طراحی می شوند، اما کودک در یک چارچوب مشخص فرصت انتخاب و تجربه دارد.

2. یادگیری از طریق تجربه و فعالیت

در روش مونته سوری، کودک فقط درباره یک مفهوم نمی شنود؛ بلکه تا حد امکان آن را تجربه می کند.

برای مثال، آموزش مفهوم عدد می تواند با استفاده از ابزارهای ملموس شروع شود و سپس کودک به سمت مفاهیم انتزاعی تر حرکت کند.

لمس کردن، مشاهده کردن، تکرار کردن و انجام دادن، بخش مهمی از این فرآیند هستند.

3. استقلال کودک

کودک باید بتواند فعالیت هایی را که متناسب با سن و توانایی او هستند، تا حد امکان خودش انجام دهد.

این استقلال می تواند از فعالیت های ساده روزمره شروع شود و به انتخاب فعالیت، حل مسئله، مدیریت زمان و مسئولیت پذیری در یادگیری برسد.

هدف این نیست که کودک هیچ وقت از معلم یا والدین کمک نگیرد. هدف این است که در هر مرحله، به اندازه توانایی خود فرصت انجام دادن داشته باشد.

محیط آماده شده در روش مونته سوری چیست؟

یکی از مفاهیم کلیدی در مونته سوری، محیط آماده شده (Prepared Environment) است.

محیط آموزشی باید به شکلی طراحی شود که کودک بتواند در آن حرکت کند، انتخاب کند، فعالیت انجام دهد و به‌تدریج مستقل تر شود.

یک محیط آماده‌شده معمولا ویژگی هایی مانند موارد زیر دارد:

• منظم و قابل پیش بینی است.
• ابزارها در دسترس کودک قرار دارند.
• فعالیت ها هدف مشخص دارند.
• با نیازهای سنی و رشدی کودک هماهنگ هستند.
• فرصت حرکت و انتخاب ایجاد می کنند.
• کودک می تواند تا حدی به صورت مستقل در آن فعالیت کند.

محیط آماده شده فقط به میز، صندلی و وسایل آموزشی محدود نمی شود. فضای اجتماعی، قوانین کلاس و نحوه تعامل معلم با کودک نیز بخشی از این محیط هستند.

نقش معلم در روش مونته سوری

در روش مونته سوری، معلم همچنان نقش بسیار مهمی دارد، اما قرار نیست همیشه مرکز توجه کلاس باشد. معلم بیشتر نقش راهنما، ناظر و تسهیل کننده یادگیری را بر عهده دارد.

مهم‌ترین وظایف معلم در روش مونته سوری عبارت است از:

• آماده سازی محیط
• معرفی فعالیت مناسب
• نمایش دقیق نحوه انجام فعالیت
• مشاهده رفتار و پیشرفت کودک
• تشخیص زمان مناسب برای مداخله
• ارائه حمایت متناسب با نیاز کودک

مشاهده دقیق کودک، آماده سازی محیط و تشخیص زمان مناسب برای ارائه کمک، به مهارت و آموزش نیاز دارد.

کلاس چند سنی در مونته سوری به چه معناست؟

یکی دیگر از ویژگی های شناخته شده روش مونته سوری، استفاده از گروه های سنی ترکیبی است.

در بسیاری از محیط های مونته سوری، کودکان با چند سال اختلاف سنی در یک محیط آموزشی قرار می گیرند.

این ساختار می تواند فرصت هایی برای یادگیری اجتماعی ایجاد کند. کودک بزرگ‌تر ممکن است در بعضی فعالیت ها به کودک کوچک تر کمک کند و کودک کوچک تر نیز از مشاهده افراد باتجربه تر یاد بگیرد.

گروه های چندسنی یکی از مؤلفه هایی است که American Montessori Society در معرفی برنامه های مونته سوری به آن اشاره می کند.

مقایسه روش مونته سوری با روش سنتی تدریس

تفاوت این دو روش را می توان به صورت کلی در جدول زیر مشاهده کرد:

این جدول یک مقایسه کلی است و شیوه اجرای آموزش سنتی نیز می تواند در مدارس و مؤسسات مختلف متفاوت باشد.

ابزار های آموزشی در روش مونته سوری

یکی از شناخته شده ترین ویژگی های روش مونته سوری، استفاده از ابزارهای آموزشی هدفمند و فعالیت های عملی است. در روش مونته سوری، کودک با ابزار کار می کند، آن را بررسی می کند، اشتباه می کند، دوباره تلاش می کند و به تدریج به درک مفهوم موردنظر می رسد.

ابزارهای مونته سوری را می توان بر اساس مهارتی که آموزش می دهند، به چند دسته تقسیم کرد.

نکته: مثال هایی که در ابزار های مختلف گفته می شود، بسته به محدوده سنی فرد مورد نظر متفاوت است.

ابزار های عملی(مهارت زندگی)

فعالیت های زندگی عملی به کودک کمک می کنند مهارت هایی را تمرین کند که در زندگی روزمره به آنها نیاز دارد.

این فعالیت ها ممکن است در نگاه اول بسیار ساده به نظر برسند، اما کودک هنگام انجام آنها مهارت هایی مانند تمرکز، هماهنگی حرکتی، نظم و استقلال را تمرین می کند. به عنوان مثال می توان به فعالیت هایی مثل بستن و باز کردن دکمه، مرتب کردن وسایل و غیره اشاره کرد.

ابزار های حسی(حواس پنج گانه)

در تحقیقی که دکتر مونته سوری انجام داد، متوجه شد که کودکان تا سن 5 سالگی با استفاده از حواس خود محیط اطراف و روابط بین اشیا را درک می کنند. به همین دلیل در روش مونته سوری، یادگیری حسی اهمیت زیادی دارد.

مفاهیمی مانند اندازه، وزن، گرما،سرما،صدا یا بافت ها همه از طریق حواس پنج گانه درک می شوند.

ابزار های آموزش ریاضی

یکی از ویژگی های جالب ابزارهای ریاضی در مونته سوری این است که مفاهیم انتزاعی می توانند ابتدا به شکل عینی و قابل مشاهده ارائه شوند. برای مثال، کودک می تواند ابتدا تعداد را با اشیای واقعی یا ابزارهای مشخص تجربه کند و سپس به سمت نمادهای عددی و محاسبات برود.

به عنوان مثال کودکان از طریق بازی می آموزند چیز های مختلف را بشمارند یا برای درک روابط بین اجسام با آزمایش و آزمون و خطا علوم مختلف را می آموزند.

ابزار های آموزش زبانی( تکلم)

در روش مونته سوری، زبان به عنوان ابزار ارتباط تلقی می شود. در نتیجه فعالیت هایی مانند خواندن، نوشتن و دایره واژگان را تقویت می کند. یکی از ویژگی های مهم این فعالیت ها این است که کودک فقط شکل حروف را حفظ نمی کند، بلکه ارتباط میان صدا، شکل حرف و کلمه را نیز تجربه می کند.

از ابزارهای شناخته شده این بخش می توان به حروف سمباده ای، الفبای متحرک، کارت های تصویری و مجموعه های مرتبط با صداها و کلمات اشاره کرد.

مزایا و معایب روش تدریس مونته سوری

مزایای روش تدریس مونته سوری

افزایش استقلال

کودک فرصت پیدا می کند بخشی از فعالیت های خود را بدون وابستگی دائمی به بزرگسال انجام دهد.

تقویت تمرکز

فعالیت های طولانی تر و بدون وقفه می توانند فرصت بیشتری برای تمرکز روی یک کار ایجاد کنند.

تقویت قدرت حل مسئله

کودک در بسیاری از فعالیت ها باید برای رسیدن به نتیجه درست، خودش راه حل را پیدا کند و اشتباهاتش را اصلاح کند.

تقویت مهارت های اجتماعی

تعامل با کودکان دیگر، فعالیت های مشترک و گروه های سنی مختلف می توانند فرصت هایی برای تمرین همکاری و مسئولیت پذیری ایجاد کنند.

ارتباط یادگیری با زندگی واقعی

بخشی از فعالیت های مونته سوری به مهارت های واقعی زندگی مربوط می شوند؛ مانند نظم و مرتب بودن، مراقبت از محیط و انجام فعالیت های متناسب با سن کودک.

معایب روش تدریس مونته سوری

در کنار مزایا، روش مونته سوری محدودیت هایی نیز دارد و نباید آن را یک راه حل قطعی برای همه کودکان یا همه محیط های آموزشی در نظر گرفت.

1. اجرای کامل آن به محیط و تجهیزات مناسب نیاز دارد

یک کلاس مونته سوری اصیل به محیط و مواد آموزشی متناسب نیاز دارد.

اگر تنها چند وسیله آموزشی خریداری شود اما ساختار محیط، نقش معلم و شیوه ارائه فعالیت ها تغییر نکند، نمی توان آن را اجرای کامل روش مونته سوری دانست.

2. اهمیت بالای آموزش معلم

معلم باید با فلسفه و شیوه اجرای روش تدریس مونته سری آشنا باشد.

اجرای نادرست ممکن است باعث شود آزادی کودک با بی نظمی اشتباه گرفته شود یا معلم بیش از حد در فعالیت ها دخالت داشته باشد.

3. آزادی به معنی بی قانونی نیست

این روش نیازمند تعادل میان انتخاب کودک و قوانین محیط است. اگر این چارچوب به خوبی طراحی نشود، ممکن است اجرای این روش دشوار شود و کنترل کلاس از دست معلم خارج شود.

4. همه فعالیت ها به یک اندازه برای آموزش آنلاین مناسب نیستند

بخش قابل توجهی از فعالیت های مونته سوری بر کار با اشیای واقعی و محیط فیزیکی متکی است. بنابراین انتقال کامل کلاس حضوری مونته سوری به فضای آنلاین امکان‌پذیر نیست.

در کلاس آنلاین باید فعالیت ها متناسب با امکانات خانه و شرایط دانش آموز بازطراحی شوند.

5. اجرای آن می تواند به زمان و برنامه ریزی بیشتری نیاز داشته باشد

معلم باید محیط، فعالیت ها و ابزارها را از قبل آماده کند و در طول فرایند، رفتار و پیشرفت کودکان را مشاهده کند.

آیا روش مونته سوری فقط برای محدوده سنی کودکان است؟

خیر. برنامه های مونته سوری برای گروه های سنی مختلف از سال های ابتدایی زندگی تا نوجوانی طراحی شده اند. البته فعالیت ها، محیط، مواد آموزشی و نحوه تعامل معلم با افزایش سن تغییر می کنند.

بنابراین مونته سوری را نباید صرفا به کلاس های پیش دبستانی یا فعالیت با ابزارهای چوبی محدود دانست.

اصولی مانند استقلال، یادگیری فعال، مشاهده کودک و ایجاد محیط مناسب می توانند در سنین بالاتر نیز با شکل متفاوتی اجرا شوند.

استفاده از روش تدریس مونته سوری در کلاس آنلاین

همانطور که قبلا هم اشاره کردیم، روش مونته سوری اساسا بر یک محیط فیزیکی آماده شده است و بر فعالیت های عملی و ملموس تکیه دارد. به همین دلیل نمی توان تمام تجربه یک کلاس حضوری مونته سوری را بدون تغییر به محیط آنلاین منتقل کرد اما می توان از برخی از اصول این روش را در آموزش آنلاین استفاده کرد.

1. به دانش آموز حق انخاب بدهید

در بخشی از جلسه می توانید چند فعالیت مختلف طراحی کنید و اجازه دهید دانش آموز با توجه به شرایط و هدف آموزشی، یکی از آنها را انتخاب کند.

2. سخنرانی یک طرفه را کاهش دهید

کلاس آنلاین نباید به جلسه ای تبدیل شود که معلم تمام مدت صحبت کند و دانش آموز فقط به صفحه نگاه کند. فعالیت، تمرین، پرسش و پاسخ، برگزاری آزمونک و نظرسنجی، کار مستقل و ارائه دانش آموز می توانند بخش مهمی از جلسه باشند.

3. فعالیت کلاس را از صفحه نمایش خارج کنید

برای مثال، در کلاس علوم می توانید یک فعالیت عملی ساده طراحی کنید که دانش آموز با وسایل موجود در خانه انجام دهد و سپس نتیجه را در کلاس توضیح دهد.

4. روند مشارکت دانش آموز را پیگیری کنید

در کلاس آنلاین، مشاهده مستقیم رفتار دانش آموز به اندازه ی کلاس حضوری ساده نیست. به همین دلیل ثبت حضور، فعالیت و مشارکت دانش آموز می تواند به مدرس کمک کند تصویر دقیق تری از روند کلاس و پیشرفت دانش آموز خود داشته باشد.

برای اینکه توانایی پیاده سازی این روش را در کلاس آنلاین داشته باشید، انتخاب پلتفرم مناسب برای برگزاری کلاس آنلاین اهمیت زیادی پیدا می کند. امکاناتی مانند حضور و غیاب، مدیریت فایل، تخته چند کاربره آنلاین، ضبط جلسات و گزارش گیری از میزان مشارکت دانش آموزان در کلاس می توانند به مدرس کمک کنند تا علاوه بر اجرای کلاس، روند فعالیت و مشارکت دانش آموزان را نیز بهتر مدیریت کند.

اگر می خواهید با امکانات و قابلیت های این سامانه حرفه ای کلاس آنلاین بیشتر آشنا شوید، می توانید راهنمای [میتینوو چیست؟] را مطالعه کنید.

جمع بندی

روش تدریس مونته سوری بر این ایده استوار است که کودک باید در فرایند یادگیری فعال، مستقل و درگیر با محیط باشد. در این روش، معلم بیشتر نقش راهنما و ناظر را دارد و محیط آموزشی به شکلی طراحی می شود که کودک بتواند فعالیت های مناسب را انتخاب و تجربه کند.
اگر قصد استفاده از مونته سوری را دارید، بهتر است به جای تمرکز بر خرید ابزار یا اجرای چند فعالیت، ابتدا اصول روش تدریس مونته سوری و هدف هر فعالیت را بشناسید و سپس آن را با شرایط یادگیرنده و محیط آموزشی خود تطبیق دهید.

سوالات متداول